महाराष्ट्र गोसेवा आयोग

सेवा आयोगाचा मुख्य उद्देश

१. महाराष्ट्र राज्यातील देशी गोवंशा चे संरक्षण, संवर्धन आणि कल्याण यांना प्रोत्साहन देणे आणि त्यासाठी काम करणाऱ्या संस्थांवर लक्ष ठेवणे.
२. गौसदन, गोशाळा, पांजरपोळ आणि गोरक्षण संस्थांची नोंदणी.
३. विद्यमान कायद्यांतर्गत देशी गोसंवर्धन सुनिश्चित करणे.
४. गौसदन, गोशाळा, पांजरपोळ व गोसंरक्षण संस्था यांच्या विकासाशी संबंधित राज्य शासनाचे कार्यक्रम व योजनांची अंमलबजावणी होईल याची खात्री करणे.
५. गोवर्धन गोवंश सेवा केंद्र योजना आणि इतर योजनांचा समावेश आणि अंमलबजावणी करणे.
६. महाराष्ट्र राज्यातील देशी गोवंशाच्या विकासामध्ये संस्थांचा सक्रिय सहभाग सुनिश्चित करणे.
७. पशु आरोग्य सेवांचे संचालन.
८. विद्यमान कायद्यांचे उल्लंघन केल्याबद्दल जप्त केलेल्या प्राण्यांची काळजी आणि व्यवस्थापन सुनिश्चित करणे.
९. नोंदणीकृत संस्थेद्वारे पाळलेल्या कमकुवत, वृद्ध आणि रोगग्रस्त जनावरांचे योग्य व्यवस्थापन, काळजी आणि उपचार सुनिश्चित करणे.
१०. पशुधन व्यवस्थापनाबाबत शेतकरी आणि इतर भागधारकांसाठी जनजागृती आणि प्रशिक्षणाची अंमलबजावणी सुनिश्चित करणे.
११. महाराष्ट्र राज्याच्या बोवाइन प्रजनन धोरणाच्या अंमलबजावणीची खात्री करणे आणि त्यावर देखरेख करणे..

१० जी धोरण

१) गो संगोपन

शुद्ध जातीच्या वासरासाठी काटेकोर प्रजनन धोरण व वंश धारण प्रभावीपणे राबविणे.
नंदी ते गाय १ ते किती गुणोत्तर बैल वाढविण्यासाठी उत्तम पद्धतीला प्रोत्साहन देणे.
नामशेष होत असलेल्या गोवंशाच्या जाती कशा वाढवता येतील याकडे विशेष लक्ष देणे.
पशुआरोग्य सेवांचे प्रचालन करणे त्याअंतर्गत राज्यातील पशुंची निगा राखणे, त्यांना आरोग्यविषयक उत्तम दर्जाच्या सेवा उपलब्ध करुन देणे.
पशूना निवारा (गोठे) उपलब्ध करुन देणे, पशुंना सकस आहार उपलब्ध करुन देणे.
पशुव्यवस्थापनासंबंधी शेतकरी व पशुपालक यांना वेळोवळी तांत्रिक प्रशिक्षण व मार्गदर्शन करणे.वाढवता येईल याकडे विशेष लक्ष देणे.

२) गो संवर्धन

गोवंशांची देखभाल करण्यासाठी गोशाळा सर्व सोई- सुविधांनी युक्त स्वच्छ असावी. त्यामध्ये चारा, पाणी यांची उत्तम सोय असावी. आरोग्याच्या कोणत्याही समस्येसाठी सतर्क करण्यासाठी सेन्सर आधारित अॅपची सुविधा असावी.
गोधनासाठी लागणाऱ्या चाऱ्याचे उत्पादन करण्यासाठी मोकळी गायरान जागा असावी व उत्कृष्ट जातीचा चारा उत्पादित करण्यासाठी शेतकऱ्यांना अनुदान देण्यात यावे.
गोधनापासून दूध, तूप, औषधे यांचे उत्पादन कसे वाढवता येईल याकडे विशेष लक्ष देणे.
गोधनाचे लसीकरण, आरोग्य विषयक विविध सेवा देण्यासाठी फिरते वाहन उपलब्ध करणे.
राज्यातील देशी जातीच्या पशूच्या विकासासाठी सामाजिक संस्थांचा सहभागाची सुनिश्चिती करणे.
राज्यातील सर्व गोवंश पशुधनांना टॅगींग (ओळख क्रमांक) करणे.
गोधनाचे लसीकरण, आरोग्य विषयक विविध सेवा देण्यासाठी फिरते वाहन उपलब्ध करणे.

३) गो संरक्षण

राज्यात गोवंशाची होणारी कत्तल, होणारी रोगराई तसेच अपघातापासून गोवंशाचे संरक्षण करणे.
गोवंशाची विक्री करणाऱ्या शेतकऱ्याला पैसे देऊन त्याच्याकडून गोवंशाची खरेदी करणे.
गोवंशांचा सांभाळ करु न शकणाऱ्या शेतकऱ्याला आर्थिक आधार देणे जेणेकरून तो गोधनाची विक्री करणार नाही
कत्तलीसाठी नेण्यात येणाऱ्या गोधनाची सुटका करुन त्यांची रवानगी गोशाळेत करणे.
गोधनाची होणाऱ्या अवैध कत्तलीस कायद्याने आळा घालणे. (२०१५ कायदा परवानाधारक कत्तलखान्यातही गोहत्या करता येणार नाही)
पशुधनाच्या संरक्षणासाठी अस्तित्वात असलेल्या कायद्यांची अंमलबजावणी प्रभाविपणे करणे संदर्भात जागरुक राहणे.
जिल्हा प्राणी क्लेष प्रतिबंधक सोसायटी यांच्या वेळेवळी बैठका आयोजित करुन त्यांच्या कामाचा आढावा घेणे.

४) गोमय मुल्यवर्धन

मातीचे नैसर्गिक चक्र पुनरुज्जीवित करण्यासाठी देशी गोवंशापासून मिळणारे शेण आणि गोमुत्रासह नैसर्गिक शेती करणे आवश्यक आहे.
गोशाळेच्या स्वयंनिर्वाहासाठी शेण खत आणि गोमुत्रासह गोमय उत्पादने महत्त्वाची आहेत
गोमय उत्पाद‌नांसाठी प्रमाणित प्रयोगशाळा तयार करणे आणि गोसेवा आयोगाच्या ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर विक्रीस प्रोत्साहन देणे जेणेकरून शेवटच्या वापरकर्त्यास निरोगी जीवनासाठी उत्कृष्ट उत्पादने देऊन शेतकरी आणि गोशाळेचे अर्थकारण समृद्ध होईल याकडे लक्ष देणे.
निरोगी जीवनासाठी गो आधारीत शेतीचे महत्त्व जनतेला पटवून देवून देशी गोवंशाच्या शेणखताची दर वाढ करणे.
पशुधनापासून निर्माण होणाऱ्या शेणापासून उत्कृष्ट प्रकारची खतनिर्मिती करणे व गोशाळेमधील पशुधनांपासून निर्माण होणाऱ्या पंचगव्यापासून गोवऱ्या, गोमय गणेश, गोमय पेंट, विटा, अंतिम विधी साहित्य, गोबर गॅस युनिट धूप, अगरबत्ती, साबण, बायोगॅस अशा प्रकारची उत्पादने घेणाऱ्या संस्थांना प्रोत्साहन देणे.

५) गोशाळा

राज्यामध्ये गोरक्षणासाठी (पशुंचे संवर्धन, संरक्षण व कल्याण) कार्यरत असणाऱ्या गोशाळांची नोंदणी करणे तसेच नव्याने सुरू होणाऱ्या गोशाळांची नोंदणी, त्यांचे निरिक्षण व पर्यवेक्षण करणे.
गोशाळेमध्ये गोधनासाठी संगोपनाच्या उत्तम पद्धती, गोमुत्र संकलन, योग्य गोशाळा फ्लोअरिंग, शेड, चारा पायाभूत सुविधा पुरविण्यासाठी अनुदान देणे.
गोवंश, गोवर्धन योजनेअंतर्गत गोशाळेमधील पायाभूत सुविधांचे बळकटीकरण करणे.
गोवंशाची सामाजिक जागृती व सक्षमीकरण करण्यासाठी गोवंश केंद्रस्थानी ठेवून नैसर्गिक चक्राचे पुर्नज्जीवन करण्यासाठी गोपर्यटन केंद्राची स्थापना करणे.
जप्त केलेल्या व रोगग्रस्त पशुंची काळजी व व्यवस्थापन करणे. गोशाळांच्या विकासासाठी राज्य शासनाच्या विविध योजनांची अंमलबजावणी होईल याची सुनिश्चिती करणे.
आर्थिकदृष्टया कमकुवत गोशाळांचे बळकटीकरण करणे व त्यांना आर्थिक सहाय्य करणे.
वापरास प्रोत्साहन देणे. अशा प्रकारे बैल नैसर्गिक शेतीसाठी आणि नंदीचा चांगल्या प्रजननासाठी योग्य वापर होईल
शेतीसाठी वैरण विकासाच्या योजना राबविणे व त्याबाबत शेतकऱ्यांमध्ये जनजागृती करणे.
गो आधार शेतीच्या जनजागृतीसाठी जननी चित्रपट दिवाळीनंतर लाँच करण्याचे नियोजन हा विषय अतिशय हृदयस्पर्शी असल्याने जनजागृती अधिक वेगाने होईल.

६)गोरक्षक

गोवंशासाठी काम करणाऱ्या पोलिसांसाठी, गोरक्षकांसाठी, सरकारी वकीलांसाठी उत्तम कार्यपध्दती अवलंबिणेसाठी एसओपी तयार करणे व त्याची काटेकोर अंमलबजावणी करणे.
गोरक्षकांना ओळखपत्र देणे व गोरक्षकांना विमा संरक्षण पुरविणे.
गोरक्षकांचा अपघाती मृत्यू झाल्यास त्यांच्या कुटुंबास १ लाखापर्यंत मदत जाहिर करणे.
गोरक्षकांना कायदृयाची माहिती देण्यासाठी जिल्हास्तरावर कार्यशाळेचे आयोजन करणे.

७) गोपालक

गो पालक म्हणजे गाईच्या संरक्षणाची, पालन-पोषणाची आणि प्रजनन याची जबाबदारी घेणारा व्यक्ती.
गो पालकांच्या कामांमध्ये गाईंची दुधप्रदर्शन, गाईंच्या पायांची देखरेख, गाईंच्या कुटुंबांची काळजी घेणे, गाईंच्या रोगांची काळजी घेणे, गाईंच्या संवर्धनाची काळजी घेणे व गाईंच्या दिनचर्येची काळजी घेणे ह्या सर्व कामांमध्ये योगदान असतो.

८) गो आधारीत शेती

प्राचिन भारत हा इतका समृद्ध होता, की भारतात सोन्याचा धूर निघायचा असं कौतुकाने म्हंटल जायचं. कारण त्या काळी, भारतात घरोघरी विपुल प्रमाणात गोधन होतं. शेती व्यवसाय हा प्रामुख्याने गोधनावर आधारित होता.
लहान शेतकरी गोधनाकडे व्यापारी दृष्टीकोनातून बघत नाही, तर शेती व्यवसायास पुरक म्हणून बघतो. त्या मुळे त्याचं आर्थिक गणित जुळत नाही, त्यांना गोधन पाळणं परवडत नाही.
नैसर्गिक माती आणि कृषी चक्र पुनरुज्जीवित करण्यासाठी गो आधार शेती ही ९ जी पिलर्सची सर्वात महत्वाची रणनीती आहे. त्यामुळे शेतकरी आणि गोशाळा यांना जोडणे महत्वाचे आहे जेणेकरून दोघांचा विकास होईल. प्रत्येक गोशाळा देशी गोमय खत तयार करण्यात स्वयंपूर्ण होईल आणि शेतकऱ्यांना ते खत खरेदीकरिता उपलब्ध हाईल.
गोशाळांद्वारे देशी गोमय सेंद्रिय खताची निर्मिती करण्यासाठी अनुदानित योजना आखणे आणि ते खत खरेदी करण्यासाठी शेतकऱ्यांना अनुदान देणे.
१० गोवंशांची काळजी घेण्यासाठी १ मजूरावर खर्च करणे या योजनेला पाठिंबा देऊन गोवंश १० पर्यंत वाढविण्यास शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन देणे
बैलगाडीसाठी अनुदान देऊन ट्रॅक्टरऐवजी बैलगाडीच्या वापरास प्रोत्साहन देणे. अशा प्रकारे बैल नैसर्गिक शेतीसाठी आणि नंदीचा चांगल्या प्रजननासाठी योग्य वापर होईल.
शेतीसाठी वैरण विकासाच्या योजना राबविणे व त्याबाबत शेतकऱ्यांमध्ये जनजागृती करणे.
गो आधार शेतीच्या जनजागृतीसाठी जननी चित्रपट दिवाळीनंतर लाँच करण्याचे नियोजन हा विषय अतिशय हृदयस्पर्शी असल्याने जनजागृती अधिक वेगाने होईल.

९) गो साक्षरता

गो साक्षरता म्हणजे गाईंच्या पालनपोषणाच्या दृष्टीने साक्षरतेचे प्रशिक्षण देणे. त्यामुळे गाईंची किंवा गाईच्या आणि प्रजननाच्या विषयांवर जाणीव व देखभाल करण्याची क्षमता वाढते.
गो साक्षरता याच्या माध्यमातून लोकांना गाईंच्या पालनपोषणाच्या महत्त्वाची माहिती मिळते आणि त्यांची देखरेख करण्याची कला शिकवली जाते.
पशुपालनाच्या रोजगाराच्या संधीः गाईंच्या पालनामुळे रोजगाराची संधी उपलब्ध होते आणि यामुळे गरीब लोकांना आर्थिक सुरक्षा मिळते.
दुधाच्या उत्पादनात वृद्धीः गो साक्षरता वाढवण्याच्या माध्यमातून लोकांना दुधाच्या उत्पादनात वृद्धी होते आणि या व्यवसायामुळे आर्थिक स्थिरता असते.
गो साक्षरतेच्या माध्यमातून लोकांना गोवंशीय उत्पादनात योगदान करण्याची कला शिकवली जाते आणि या उत्पादनामुळे आर्थिक वाढ होते.
गो साक्षरता या विषयावर माहिती मिळाल्यामुळे लोकांना विविध उत्पादनांची उत्पत्ती करण्याची क्षमता मिळते आणि यामुळे विकसित क्षेत्रांमध्ये रोजगाराची संधी वाढते.

१०) गो पर्यटन

पर्यटक गाईची काळजी, चारा आणि व्यवस्थापन जाणून घेण्यासाठी गोशाळांना भेट देऊ शकतात.
गायींशी संवाद साधणे, दूध काढण्याच्या सत्रात भाग घेणे आणि गोशाळेचे दैनंदिन कामकाज समजून घेणे.
सेंद्रिय शेती पद्धतींचा अनुभव घेत आहे ज्यात शेण आणि मूत्र कंपोस्टिंग आणि नैसर्गिक खतांसाठी वापरतात.
भारतातील गायींचे सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्व जाणून घेणे.
गाईच्या शेणाच्या केक बनवणे, बायोगॅसचे उत्पादन आणि गायींवर आधारित उत्पादने तयार करणे यासारख्या पारंपारिक पद्धतींवर कार्यशाळा.
स्थानिक व्यवसायांच्या वाढीस प्रोत्साहन देते. जसे की होमस्टे, क्राफ्ट शॉप्स आणि सेंद्रिय उत्पादन बाजार.

गो-10